To check or not to check, that’s the question

Ria Goris
Published on Monday 171120
Jan Jagers
Meer dan 64 000 ‘clicks’: vrouw baart baby van 20 kilo. Het was een van de nepnieuwsitems die onderzoeker Peter Burger (Universiteit Leiden) vorige week aanhaalde op het seminar factchecking. Ervaren factcheckers Jan Jagers (Knack) en Charlotte Van Driessche (VRT) vertelden hoe zij tewerk gaan.

Studenten journalistiek van de VUB en de Erasmushogeschool verzamelden zich voor een namiddag over de hoeksteen van het metier: check your facts. Het klinkt goed en logisch, en betrouwbaar berichtgeven is  de journalistieke waarde nummer één,  dat blijkt zowel uit de grootschalige journalistenenquête van het Center for Journalism Studies (UGent) als uit de  diepte-interviews door de journalistiekopleiding van de Erasmushogeschool. Maar volgt de praktijk ook de theorie? Belga en institutionele bronnen (politie, parket, ministeries, paleis) behoeven geen tweede check volgens heel wat bevraagden.  Info die circuleert op sociale media, tips van burgers en andere media hebben een check veel meer van doen. Kijk vooral naar de belangen die een bron heeft, voegen meerdere bevraagden hieraan toe. Dat in werkelijkheid een veel groter aantal spelers dan Belga en institutionele bronnen ongecheckt de gatekeeper passeren, wordt vooral duidelijk in de factchecks die studenten van de Erasmushogeschool sinds vorig jaar uitvoeren. ‘Die organisatie kennen we’, blijkt vaak reden genoeg om hun persberichten copy paste gewijs over te nemen, inclusief de framing. Zou die framing even correct zijn indien journalisten als gangbare praktijk bij de persberichten meteen ook het bronmateriaal zouden eisen?

Intuïtie telt

“Een onderwerp is voor mij interessant om te factchecken als ik denk ‘eh?!’ “, zo stak Knack-factchecker Jan Jagers van wal. VRT-factchecker Charlotte Van Driessche knikte bevestigend. “Ik laat mijn buikgevoel vaak spreken bij het kiezen van onderwerpen, soms voel je  intuïtief dat er iets niet klopt. Het feit dat ik intussen over veel onderwerpen Charlotte Van Driesschewel wat af weet, helpt daarbij natuurlijk.” Het is moeilijk om een vast stramien mee te geven voor het factchecken, stellen beiden. Elk item is anders, maar je gaat alleszins naar het bronmateriaal, en werkt best niet op eigen gezag maar zoekt de juiste experts om iets te bevestigen of weerleggen. Zoveel mogelijk actoren betrekken is ook een goede piste, dus bij een maatregel van de regering niet enkel de regering en de oppositie  horen maar ook onderzoekers. Een goed netwerk van experten en andere contactpersonen is daarbij zeer belangrijk, zo krijg je vaak iets op korte tijd gecheckt. Het advies van deze sprekers: leer zoveel mogelijk databanken kennen, zoek altijd de originele bron, geef de voorkeur aan een schriftelijke boven mondelinge bron,  zorg dat je de context van gegevens kent wanneer je cijfers brengt als journalist, en laat je stuk als het even kan nalezen door de geïnterviewde.

Minder hoax in België

Meer dan 500 factchecks op de teller. De universiteit van Leiden heeft, samen met de Fontys Hogeschool Tilburg, al heel wat meer ervaring met studenten die factchecken dan het geval is in Vlaanderen. Peter Burger vertelde over de meest recente poot hiervan: de samenwerking met Facebook en NU.nl om zoveel mogelijk berichten die niet deugen Peter Burgervan de stempel ‘hoax’ te voorzien. Peter Burger: “Ik maak een onderscheid tussen misinformatie, die onbedoeld onjuist is, desinformatie, waarbij de afzender bewust een kwakkel de wereld instuurt, en kompromat, de Russische term voor compromitterend materiaal.” Denk bij het tweede bijvoorbeeld aan de boreling van 20 kilo, en bij het derde aan gehackte mails uit de campagne van Hillary Clinton. In meerdere landen bestaat er al een heel verdienmodel opgebouwd rond nepnieuws, maar eigenaardig genoeg is dat voor België (nog) niet het geval, vertelt Peter Burger niet zonder verwondering. Een verklaring heeft hij niet. Hij eindigt met een positieve noot. Amerikaans onderzoek naar nepnieuws suggereert dat het nog wel meevalt: veel mensen herinneren zich niet dat ze bepaalde nepnieuwsitems hebben zien passeren. Hopelijk blijft er iets meer hangen van het echte nieuws dat  hardwerkende journalisten dagelijks verzamelen en checken…

http://factcheckers.ehb.be/

http://nieuwscheckers.nl/